Từ hình ảnh thành công, hòa nhập đến những lời quảng bá “nhẹ”, “êm”, “ít độc hại” hay hương vị bắt mắt – tất cả đều có thể là những chiêu thức tác động tâm lý, khơi gợi sự tò mò và dẫn đến lệ thuộc nicotine.
Hãy tỉnh táo nhận diện, chủ động bảo vệ sức khỏe và nói không với thuốc lá dưới mọi hình thức.
Cái bẫy “Hút thuốc đồng nghĩa với thành công”
Quảng cáo thuốc lá trước đây thường xuất hiện với hình ảnh những người đàn ông mạnh mẽ, người phụ nữ cuốn hút, doanh nhân thành đạt hoặc biểu tượng của sự tự do. Điều này khiến nhiều người, nhất là thanh thiếu niên, vô thức liên hệ việc hút thuốc với sự trưởng thành, độc lập hay phong cách sống “ngầu”. Trong tâm lý học, đây được gọi là cơ chế “liên kết biểu tượng”, khi một sản phẩm được gắn với những giá trị mà con người mong muốn đạt được.
Cái bẫy “Hút thuốc là hoà nhập”
Ngành công nghiệp thuốc lá khai thác mạnh mẽ nhu cầu được chấp nhận và hoà nhập, đặc biệt với đội tượng vị thành niên. Khi hình ảnh hút thuốc xuất hiện phổ biến trong nhóm bạn, phim ảnh hoặc trên mạng xã hội, không ít thanh thiếu niên sẽ thử hút để hòa nhập và tránh cảm giác bị tách biệt. Đây là “hiệu ứng chuẩn mực xã hội”, khi con người có xu hướng làm theo hành vi của nhóm mà mình muốn thuộc về.
Cái bẫy “Thuốc lá “ít độc hại” hơn”
Một chiến lược khác là làm giảm cảm nhận về nguy cơ. Trước đây, nhiều thông điệp quảng bá từng ngầm tạo cảm giác rằng hút thuốc giúp thư giãn, giảm căng thẳng hoặc thể hiện phong cách sống hiện đại. Một số sản phẩm còn được giới thiệu bằng các cụm từ như “nhẹ”, “êm” hay “ít độc hại”, khiến người dùng hiểu lầm rằng chúng an toàn hơn. Những thông điệp này khai thác sự “thiên lệch nhận thức”, khiến người dùng có xu hướng đánh giá thấp mức độ nguy hại của thuốc lá và xem nhẹ các rủi ro sức khỏe do hút thuốc gây ra.
Cái bẫy “Bình thường hóa hình ảnh hút thuốc”
Trong thời đại số, các chiến lược tiếp thị trở nên tinh vi hơn. Dù nhiều quốc gia đã cấm quảng cáo thuốc lá trực tiếp, hình ảnh hút thuốc vẫn xuất hiện thông qua phim ảnh, video ngắn, người nổi tiếng hoặc người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Việc lặp đi lặp lại những hình ảnh này khiến người xem dần giảm cảnh giác và coi hút thuốc là một hành vi bình thường trong đời sống.
Cái bẫy “Khơi gợi sự tò mò để dẫn đến lệ thuộc”
Tận dụng tâm lý thích khám phá và thử nghiệm, ngành công nghiệp thuốc lá tạo ra những sản phẩm có thiết kế hiện đại, màu sắc bắt mắt, hương vị hấp dẫn cùng các thông điệp khơi gợi sự tò mò để thu hút người dùng. Khi bắt đầu thử hút, nicotine có thể nhanh chóng gây lệ thuộc, khiến việc từ bỏ thuốc lá trở nên khó khăn hơn.
Điều đáng lưu ý là các chiến lược này chủ yếu tác động vào cảm xúc và nhận thức vô thức, thay vì lý trí. Vì vậy, phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở việc truyền thông về tác hại sức khỏe mà còn cần trang bị cho cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên, kỹ năng nhận diện và phản biện trước các chiêu thức tiếp thị. Khi hiểu được cách những thông điệp này tác động đến suy nghĩ và hành vi, mỗi người sẽ có cơ sở để đưa ra những lựa chọn đúng đắn và nói không với thuốc lá.
Nội dung: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Hồ Chí Minh