Nhiều người hút thuốc hiểu rõ những tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe nhưng vẫn gặp khó khăn khi muốn từ bỏ. Bỏ thuốc không đơn thuần là thay đổi một thói quen mà còn là quá trình vượt qua sự lệ thuộc nicotine, những tác nhân kích hoạt và các thói quen tâm lý đã hình thành trong thời gian dài.
Vì sao bỏ thuốc lá lại khó?
Thuốc lá chứa nicotine – một chất gây nghiện có khả năng tác động đến não bộ. Khi nicotine đi vào cơ thể, người hút có thể cảm thấy dễ chịu hoặc giảm cảm giác căng thẳng trong thời gian ngắn.
Khi sử dụng nicotine lặp đi lặp lại, cơ thể và não bộ dần thích nghi với sự hiện diện của chất này. Khi ngừng hút thuốc, người hút có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu như bứt rứt, lo âu, khó tập trung hoặc dễ cáu gắt. Những cảm giác này có thể khiến họ tiếp tục hút thuốc để giảm sự khó chịu.
Vì vậy, khó khăn khi bỏ thuốc không đồng nghĩa với việc một người thiếu quyết tâm. Sự lệ thuộc nicotine có thể khiến quá trình thay đổi hành vi trở nên khó khăn hơn.
Thuốc lá có thể trở thành một “cách đối phó” với căng thẳng
Dưới góc nhìn tâm lý học, một hành vi có xu hướng được lặp lại khi nó mang lại một kết quả mà người thực hiện mong muốn.
Khi hút thuốc giúp một người cảm thấy thư giãn hơn hoặc tạm thời giảm cảm giác căng thẳng, não bộ có thể hình thành mối liên hệ giữa hút thuốc và giảm cảm xúc khó chịu. Hành vi này được củng cố và có xu hướng xuất hiện trở lại khi người đó gặp áp lực.
Theo thời gian, thuốc lá có thể trở thành một “công cụ đối phó” quen thuộc mỗi khi người hút cảm thấy căng thẳng, buồn bã, cô đơn hoặc mệt mỏi.
Điều này tạo thành một vòng lặp:
Căng thẳng hoặc cảm xúc tiêu cực → thèm thuốc → hút thuốc → cảm thấy dễ chịu tạm thời → hình thành thói quen → tiếp tục hút thuốc khi gặp tình huống tương tự.
Muốn bỏ thuốc hiệu quả, việc phá vỡ vòng lặp này cần đi kèm với việc tìm kiếm những cách đối phó lành mạnh hơn.
Những tác nhân quen thuộc có thể kích hoạt cơn thèm thuốc
Không phải lúc nào cơn thèm thuốc cũng xuất phát từ nhu cầu nicotine. Nhiều tình huống, địa điểm hoặc hoạt động quen thuộc có thể trở thành tác nhân kích hoạt hành vi hút thuốc.
Một số tình huống thường gặp như:
- Uống cà phê.
- Sau bữa ăn.
- Lái xe.
- Nghỉ giải lao trong giờ làm việc.
- Gặp gỡ bạn bè có người hút thuốc.
- Khi cảm thấy căng thẳng hoặc áp lực.
- Khi buồn chán hoặc cô đơn.
Khi những tình huống này lặp lại nhiều lần cùng với hành vi hút thuốc, não bộ có thể hình thành sự liên kết giữa chúng. Vì vậy, chỉ cần gặp đúng hoàn cảnh quen thuộc, cảm giác thèm thuốc có thể xuất hiện gần như tự động.
Tâm lý chủ quan cũng khiến việc bỏ thuốc khó khăn hơn
Một số suy nghĩ phổ biến như “hút ít thì không sao”, “tôi có thể bỏ bất cứ lúc nào” hoặc “chỉ hút một điếu thôi” có thể khiến người hút trì hoãn việc thay đổi. Việc nhận thức đúng về sự lệ thuộc nicotine là bước quan trọng để người hút có sự chuẩn bị phù hợp cho quá trình cai thuốc. Bỏ thuốc không chỉ là quyết định “không hút nữa”, mà còn cần thay đổi những thói quen, môi trường và cách ứng phó với cảm xúc có liên quan đến việc hút thuốc.
Môi trường xung quanh ảnh hưởng đến hành vi hút thuốc
Hành vi hút thuốc cũng chịu ảnh hưởng từ môi trường xã hội.
Việc thường xuyên tiếp xúc với người thân, bạn bè hoặc đồng nghiệp hút thuốc có thể khiến hành vi này trở nên quen thuộc và dễ được chấp nhận hơn. Điều này đặc biệt đáng lưu ý đối với thanh thiếu niên, khi thói quen và hành vi sức khỏe vẫn đang trong quá trình hình thành.
Một môi trường sống và làm việc không khói thuốc có thể hỗ trợ người đang cai thuốc hạn chế tiếp xúc với các tác nhân kích thích và duy trì quyết tâm thay đổi.
Bỏ thuốc cần nhiều hơn một quyết tâm
Bỏ thuốc là một quá trình đòi hỏi người hút vượt qua đồng thời sự lệ thuộc nicotine, thói quen, yếu tố cảm xúc và các tác nhân từ môi trường.
Do đó, bên cạnh quyết tâm của bản thân, người hút thuốc có thể cần sự hỗ trợ phù hợp như:
- Tư vấn và hỗ trợ chuyên môn để xây dựng kế hoạch cai thuốc.
- Quản lý căng thẳng và cảm xúc bằng những phương pháp lành mạnh.
- Thay đổi các thói quen và tình huống kích hoạt cơn thèm thuốc.
- Liệu pháp thay thế nicotine hoặc các phương pháp hỗ trợ cai thuốc phù hợp theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Nhận sự đồng hành từ gia đình, bạn bè và xây dựng môi trường sống không khói thuốc.
Nếu đã nhiều lần cố gắng bỏ thuốc nhưng chưa thành công, người hút không nên xem đó là thất bại. Việc cai thuốc có thể cần nhiều lần thử và điều chỉnh phương pháp cho phù hợp.
Mỗi ngày không hút thuốc là một bước tiến trong hành trình bảo vệ sức khỏe. Nếu bạn đang muốn bỏ thuốc nhưng gặp khó khăn, hãy chủ động tìm kiếm sự tư vấn và hỗ trợ từ nhân viên y tế.
Bỏ thuốc không chỉ cần quyết tâm – hãy trang bị cho mình kiến thức, phương pháp và sự hỗ trợ phù hợp.
Nguồn: Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh.