Thói quen bảo quản thức ăn thừa để sử dụng vào ngày hôm sau khá phổ biến trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, không phải món ăn nào để qua đêm cũng bảo đảm an toàn nếu không được bảo quản đúng cách. Việc để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá lâu, bảo quản không phù hợp hoặc hâm nóng không kỹ có thể tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển, làm tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm. Hiểu đúng và thực hiện các nguyên tắc an toàn thực phẩm là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình.
Trong sinh hoạt hằng ngày, nhiều gia đình thường nấu dư thức ăn để tiết kiệm thời gian chuẩn bị bữa ăn tiếp theo. Những món như cơm, canh, thịt kho, cá, rau xào hoặc các món chế biến sẵn thường được giữ lại và sử dụng vào ngày hôm sau. Tuy nhiên, nếu quá trình bảo quản không bảo đảm vệ sinh và nhiệt độ phù hợp, thức ăn có thể trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.
Điều đáng lưu ý là thực phẩm không nhất thiết phải xuất hiện mùi ôi thiu hay thay đổi màu sắc mới có nguy cơ gây hại. Một số vi sinh vật gây bệnh có thể phát triển trong thực phẩm mà không làm thay đổi rõ rệt mùi vị hoặc hình thức bên ngoài. Vì vậy, đánh giá thức ăn còn an toàn hay không cần dựa vào cách chế biến, thời gian lưu trữ và điều kiện bảo quản, thay vì chỉ quan sát bằng mắt thường.
Thức ăn để qua đêm có thực sự gây hại cho sức khỏe?
Không phải tất cả thức ăn để qua đêm đều gây hại. Nếu được chế biến hợp vệ sinh, làm nguội phù hợp, bảo quản lạnh đúng cách và hâm nóng kỹ trước khi sử dụng, nhiều món ăn chín vẫn có thể dùng lại an toàn trong khoảng thời gian khuyến nghị.
Ngược lại, thực phẩm để lâu ở nhiệt độ phòng, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, có nguy cơ bị nhiễm khuẩn hoặc tạo điều kiện cho các vi sinh vật có sẵn phát triển.
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thức ăn chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ. Đối với thực phẩm dễ hư hỏng, nếu nhiệt độ môi trường trên 32°C, thời gian để bên ngoài nên được rút ngắn xuống tối đa 1 giờ.
Một trong những nguyên nhân khiến thức ăn để qua đêm không an toàn là sự phát triển của vi khuẩn trong khoảng nhiệt độ thuận lợi. Nhiều vi sinh vật có thể phát triển nhanh khi thực phẩm được lưu trữ trong khoảng 5°C đến 60°C, thường được gọi là vùng nhiệt độ nguy hiểm đối với an toàn thực phẩm.
Đáng chú ý, một số vi khuẩn có khả năng tạo độc tố trong thức ăn khi bảo quản sai cách. Những độc tố này có thể không bị phá hủy hoàn toàn dù thực phẩm đã được đun nóng trở lại. Do đó, quan niệm rằng chỉ cần đun sôi thức ăn là có thể loại bỏ mọi nguy cơ ngộ độc thực phẩm là chưa chính xác.
Không để thức ăn chín ở nhiệt độ phòng quá lâu
Sau khi chế biến hoặc kết thúc bữa ăn, thức ăn thừa cần được bảo quản càng sớm càng tốt. Việc để thức ăn trên bàn, trong nồi hoặc ngoài môi trường suốt nhiều giờ, đặc biệt là để qua đêm, có thể làm tăng đáng kể nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Đối với những món giàu đạm như thịt, cá, hải sản, trứng, sữa hoặc thực phẩm đã nấu chín có độ ẩm cao, cần đặc biệt chú ý đến thời gian bảo quản. Đây là những nhóm thực phẩm dễ bị ảnh hưởng khi điều kiện bảo quản không phù hợp.
Một thói quen cần thay đổi là để nguyên nồi thức ăn ở ngoài đến sáng hôm sau rồi mới đun lại. Dù thức ăn được nấu chín trước đó, vi khuẩn vẫn có thể phát triển trong khoảng thời gian thực phẩm nguội dần và lưu trữ ở nhiệt độ phòng.
Đối với thức ăn đã để qua đêm bên ngoài mà không được duy trì ở nhiệt độ an toàn, người dân không nên tiếp tục sử dụng, kể cả khi món ăn chưa có dấu hiệu ôi thiu rõ rệt.
Bảo quản thức ăn đúng cách trong tủ lạnh
Tủ lạnh là phương tiện giúp làm chậm sự phát triển của nhiều loại vi sinh vật, nhưng không thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn có trong thực phẩm. Vì vậy, việc bảo quản đúng cách đóng vai trò quan trọng trong duy trì chất lượng và hạn chế nguy cơ ngộ độc.
Sau bữa ăn, thức ăn thừa nên được chia thành những phần nhỏ, cho vào hộp sạch, có nắp đậy và đặt trong ngăn mát tủ lạnh sớm. Với những món có khối lượng lớn như canh, súp hoặc thịt hầm, việc chia thành các hộp nông giúp thực phẩm giảm nhiệt nhanh và đồng đều hơn.
Nhiệt độ ngăn mát nên được duy trì ở mức 4°C hoặc thấp hơn. Thức ăn chín cần được đậy kín, đặt tách biệt với thực phẩm sống để phòng tránh nhiễm khuẩn chéo trong quá trình bảo quản.
Ngoài ra, người dân không nên để tủ lạnh quá đầy, bởi việc lưu thông không khí lạnh bị hạn chế có thể ảnh hưởng đến hiệu quả làm lạnh và bảo quản thực phẩm.
Đối với nhiều loại thức ăn chín được bảo quản đúng cách, thời gian sử dụng trong ngăn mát thường được khuyến nghị khoảng 3–4 ngày. Tuy nhiên, thời gian này còn phụ thuộc vào loại thực phẩm, điều kiện chế biến và quá trình bảo quản trước đó. Những món có yêu cầu bảo quản riêng cần được sử dụng theo hướng dẫn phù hợp.
Nếu không có kế hoạch sử dụng trong thời gian ngắn, có thể chia khẩu phần và bảo quản đông lạnh phù hợp ngay từ đầu, tránh để thực phẩm trong ngăn mát quá lâu rồi mới chuyển sang ngăn đông.
Hâm nóng kỹ trước khi ăn lại, nhưng không nên hâm đi hâm lại nhiều lần
Hâm nóng là bước quan trọng khi sử dụng thức ăn thừa đã được bảo quản lạnh. Tuy nhiên, việc hâm nóng chỉ có hiệu quả khi thực phẩm được làm nóng đủ nhiệt độ và đồng đều.
Theo khuyến cáo của USDA, thức ăn thừa nên được hâm nóng đến nhiệt độ bên trong ít nhất 74°C. Đối với các món canh, súp hoặc nước sốt, cần đun nóng kỹ, bảo đảm thực phẩm được làm nóng đều trước khi sử dụng.
Nếu sử dụng lò vi sóng, cần chú ý đảo hoặc xoay thực phẩm trong quá trình hâm để tránh tình trạng bên ngoài nóng nhưng bên trong vẫn còn lạnh. Những món có khối lượng lớn nên được chia nhỏ trước khi hâm nóng.
Một lưu ý khác là hạn chế việc hâm nóng toàn bộ thức ăn nhiều lần. Mỗi lần đưa thực phẩm ra khỏi tủ lạnh, làm nóng rồi tiếp tục để nguội có thể khiến thức ăn nhiều lần đi qua vùng nhiệt độ thuận lợi cho vi sinh vật phát triển.
Để hạn chế nguy cơ này, các gia đình nên chia thức ăn thành khẩu phần phù hợp, chỉ lấy ra và hâm nóng lượng vừa đủ cho mỗi bữa.
Đặc biệt, hâm nóng không thể bảo đảm an toàn cho thực phẩm đã bị bảo quản sai cách hoặc có độc tố vi khuẩn. Nếu thức ăn đã để ngoài quá lâu hoặc nghi ngờ không còn an toàn, tốt nhất nên loại bỏ thay vì cố tận dụng.
Những dấu hiệu cho thấy thực phẩm không nên tiếp tục sử dụng
Việc nhận biết thực phẩm hư hỏng là một trong những kỹ năng cần thiết để phòng ngừa ngộ độc thực phẩm tại gia đình.
Người dân cần loại bỏ thức ăn khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường như có mùi chua, mùi ôi hoặc mùi lạ; bề mặt nhớt; đổi màu; xuất hiện nấm mốc; hoặc thay đổi rõ rệt về kết cấu. Tuy nhiên, không phải thực phẩm bị nhiễm vi sinh vật gây bệnh đều có dấu hiệu hư hỏng dễ nhận biết. Do đó, không nên thử nếm để kiểm tra độ an toàn của thức ăn đã nghi ngờ bị hỏng.
Đặc biệt, với những món đã để ngoài nhiệt độ phòng quá thời gian khuyến nghị, người dân cần ưu tiên nguyên tắc an toàn, không vì tiếc thức ăn mà tiếp tục sử dụng.
Khi nào cần đến cơ sở y tế?
Ngộ độc thực phẩm có thể xảy ra sau khi ăn hoặc uống thực phẩm bị nhiễm vi sinh vật, độc tố hoặc các tác nhân gây hại khác. Tùy theo nguyên nhân, triệu chứng có thể xuất hiện sau vài giờ hoặc muộn hơn.
Những biểu hiện thường gặp bao gồm đau bụng, buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy, sốt và mệt mỏi. Một số trường hợp có thể xuất hiện tình trạng mất nước do nôn ói hoặc tiêu chảy nhiều lần.
Người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám khi có các biểu hiện như:
- Nôn ói liên tục, không thể ăn uống hoặc giữ được nước.
- Tiêu chảy nhiều lần, tiêu chảy ra máu hoặc đau bụng dữ dội.
- Sốt cao, mệt lả, suy kiệt.
- Có dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, chóng mặt hoặc lừ đừ.
- Các triệu chứng kéo dài, không cải thiện hoặc diễn tiến nặng hơn.
Đặc biệt, trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch cần được theo dõi sát và thăm khám sớm khi có biểu hiện nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, bởi những nhóm đối tượng này có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn.
Trong thời gian chờ được thăm khám, người bệnh còn tỉnh táo và có khả năng uống có thể bù nước bằng dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn. Không tự ý sử dụng thuốc kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Trường hợp có biểu hiện rối loạn ý thức, ngất hoặc dấu hiệu nặng, cần được cấp cứu kịp thời.
Chủ động bảo đảm an toàn thực phẩm từ những thói quen hằng ngày
Phòng ngừa ngộ độc thực phẩm không chỉ bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu tươi sạch mà còn phụ thuộc vào toàn bộ quá trình sơ chế, chế biến, sử dụng và bảo quản thực phẩm.
Mỗi gia đình nên hình thành thói quen nấu lượng thức ăn phù hợp với nhu cầu, hạn chế để dư quá nhiều, đồng thời thực hiện vệ sinh tay, dụng cụ chế biến và bề mặt tiếp xúc với thực phẩm. Việc phân biệt dụng cụ dùng cho thực phẩm sống và thực phẩm chín cũng góp phần giảm nguy cơ nhiễm khuẩn chéo.
Bên cạnh đó, cần duy trì nhiệt độ bảo quản phù hợp, theo dõi thời gian lưu trữ thức ăn thừa và loại bỏ thực phẩm khi không bảo đảm an toàn.
Bảo quản đúng – Hâm nóng kỹ – Không sử dụng thực phẩm có dấu hiệu hư hỏng là những nguyên tắc quan trọng giúp hạn chế nguy cơ ngộ độc thực phẩm, bảo vệ sức khỏe bản thân và các thành viên trong gia đình.
Bệnh viện Đa khoa Thủ Đức khuyến cáo người dân chủ động thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn thực phẩm trong sinh hoạt hằng ngày. Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, đánh giá và xử trí kịp thời, tránh tự điều trị làm ảnh hưởng đến sức khỏe.
Quý người dân và người bệnh có nhu cầu thăm khám, vui lòng liên hệ Bệnh viện Đa khoa Thủ Đức để được hướng dẫn và hỗ trợ.